Continuing his support of our occasional series in Welsh, Dewi Lewis has written a second piece, this time about one of the canal’s most famous residents:

TERAPIN AR Y GAMLAS

Terapin

O dro i dro mae na rhyw olygfa sydd yn peri syndod i ddyn.Felly y bu hi yn ystod mis mehefin 2018. Cael sgwrs gyda Gareth Richards ac yntau’n sôn ei fod wedi gweld terapin (crwban dŵr croyw) ar y gamlas yng Nghlydach. Rhoddodd Gareth gyfarwyddiadau manwl i mi ble yn union yr oedd wedi gweld y terapin. Euthum i lawr ar hyd y gamlas sawl tro heb unrhyw lwyddiant o’i weld. Yna ar brynhawn braf a thwym fe’i gwelais yn yr union fan yr oedd Gareth wedi ei ddisgrifio, ar y rhan o’r gamlas tu ôl i gapel Calfaria.

Terapin yn torheulo ar ddarn o bren wrth ddorlan y gamlas yng Nghlydach Cwmtawe? Wel,wel dyna beth oedd rhyfeddod, gweld y fath greadur allan yn y gwyllt. Gan fod y camera gennyf cefais gyfle i gael lluniau clir ohonno. Yna Gŵglo, terapin i weld pa rywogaeth oedd yr unigolyn yma. O’r disgrifiadau mae’n debyg mai terapin yn perthyn i rywogaeth y Pond Slider(trachemys scripta) oedd hwn. Ceir nifer o is-rywogaethau yn perthyn i’r un teulu gan gynnwys y terapin clustgoch a’r terapin bol melyn.

O ble yn y byd y daeth y creadur yma? Mae’n debygol iawn mai anifail anwes oedd hwn ar un adeg a’i fod wedi mynd yn lond llaw i’w gadw a’i gynnal. Yn ôl arbenigwyr tydi pobl ddim yn llawn werthfawrogi cymaint o waith yw cadw terapin. Mae angen tanc dŵr tipyn o faint a chadw thymheredd y dŵr yn dwym. Mae rhai terapiniaid yn gallu byw hyd at ddeugain mlynedd. Wrth i’r gwaith o ofalu amdanynt gynnyddu mae llawer o berchnogion yn eu rhyddhau mewn llynoedd a chamlesi. Mae hyn wrth gwrs yn weithred hollol anghyfrifol. Yn y lle cyntaf gall hyn fod yn greulon i’r terapin oroesi y y gwyllt ac yn ail gallai terapin effeithio ar yr ecoleg a’r bywyd gwyllt cynhenid yn yr ardaloedd hynny.

Mae terapin yn treulio cyfnodau hir mewn dŵr neu yn agos i ddŵr. Maent hefyd angen llecynau lle gallent dorheulo yn agos i ddŵr. Mae’n anhebygol iawn i’r terapin yma fagu,nid yn unig oherwydd nad oes cymar ganddo(i) ond mae angen tymheredd o 25 gradd celsius am o leiaf wyth wythnos i’r wyau ddeor.Go brin y cawn y fath dymheredd yma yng Nghlydach !. Y syndod yw fod y terapin yma wedi goroesi’r gaeaf a oedd yn oer iawn.Yn ôl adroddiadau yn y wasg mae’r terapin wedi ei weld yn y gamlas ers mis medi 2017. Mae’n amlwg felly fod y gallu ganddo i oroesi ond am ba hyd?

Caed adroddiadau ar ddiwedd yr 1990au bod hyd at gant o derapiniaid yn byw yn Llyn y Rhath,Caerdydd. Y pryder mawr wrth gwrs oedd bod niferoedd o’r fath am effeithio ar ecoleg y llyn. Credir mai poblogrwydd ffilmiau y Teenage Mutant Hero Turtles oedd yn gyfrifol am yr holl derapiniaid oedd wedi cael eu rhyddhau i’r llyn. Caed ymdrech ar y pryd i ddal y terapiniaid a’u cludo oddi ar y safle. Nid oes gennyf syniad beth yw’r sefyllfa yno heddiw. Erbyn heddiw mae hi yn anghyfreithlon i rhyddhau unrhyw rywogaeth estron yn y gwyllt. Tasg amhosibl yw ceisio cadw trefn ar hyn ac nid rhyfedd bod rhywogaethau estron o bob math i’w gweld o dro i dro.

Tybed yn wir am ba hyd fydd terapin camlas Clydach yn goroesi? Wrth i’r tymheredd ostwng fe fydd hi’n llai tebygol y bydd y terapin i’w weld yn torheulo ar y dorlan ac felly tasg anodd fydd ceisio ei weld ymysg y tyfiant yn y gamlas.

Felly chwi ddarllenwyr sydd am droedio’r gamlas yn ystod yr hydref ar gaeaf cadwch eich llygaid ar agor am y terapin estron.

   

The Swansea Canal Society is extremely grateful to Dewi Lewis and Owain Lewis for providing this piece and for granting permission for it to be reproduced.