Iâr Ddŵr (Moorhen)

This is another article from Dewi Lewis, this time about the moorhen. Dewi discusses the problems of pollution and in particular plastics. He describes how plastics are causing problems from a global scale to locally and how even the moorhen in our canal use pieces of plastic in their nests.

 Moorhen1  Moorhen2

Gwanwyn yw hi. Mae’r iâr ddŵr ar ei nyth. Aderyn gwyllt yw’r iâr ddŵr. Tybed beth sydd yn mynd trwy’i meddwl? Mae hi’n gwneud yr union beth mae ieir dŵr wedi ei wneud ers canrifoedd. Adeiladu nyth a sicrhau parhad yr hîl. Ond, mae un peth yn wahanol y dyddiau hyn. Os craffwch yn ofalus gallwch weld bod darnau o blastig a sbwriel yn rhan o’r nyth. Tybed pwy sydd yn gyfrifol am hyn? Dyma gwestiwn y dylsem ofyn i’n gilydd. Pwy daflodd y botel blastig neu’r pecyn creision gwag i’r gamlas? A ydym yn wir ystyried canlyniad ac effaith taflu plastig ar ein hamgylchedd?

Er holl ymdrechion Cymdeithas y Gamlas i lanhau mae dŵr y gamlas yn barhaus yn cael ei lygru gan sbwriel dynion. Wrth gwrs mae’r iâr ddŵr wedi bod yn nythu yma ers blynyddoedd ac yn ffodus yn gallu ymdopi ac wedi addasu ei bywyd â’r sbwriel. Ond nid yw hynny yn wir am bob creadur neu aderyn.

Sawl gwaith mae’r cyfryngau wedi adrodd stori am aderyn neu greadur wedi ei ddal mewn darn o blastig? Yng Nghlydach fe ddaw gwylan y penwaig i fwydo yn yr ardd gyda chordyn plastig wedi ei rwymo o gwmpas y ddwy goes. Mae’n amlwg bod y plastig ar un goes yn tynhau fesul tipyn gan ei bod erbyn hyn yn dechrau cael trafferth gyda’i throed. Golyga hyn ei bod yn ei chael yn anodd i gadw cydbwysedd.Mewn amser bydd y droed yn ddiffrwyth ac efallai bydd hyn yn arwain at haint a marwolaeth. Ar safle EcoWatch ar y we ceir llun trawiadol o forlo(seal) ifanc gyda darn o rwyd pysgota wedi rhwymo o gwmpas ei wddf a’i ganol. Mae’n rhyfeddol sut mae wedi goroesi hyd yma. Siwr o fod mai marwolaeth cyn ei amser fydd ei dynged.

Yn ystod mis mehefin 2020 cafwyd adroddiad a oedd yn mynegi pryder am lefel y plastig sydd yn yr Antartig. Dengys ymchwil diweddar bod y lefelau yn 500 yn uwch nag a dybiwyd. Llygredd meicro plastig sydd yn gyfrifol am y lefelau uchel. Darnau bach iawn o blastig yw meicro plastig. Mae’n cael ei ddefnyddio’n aml mewn cynnyrch harddwch, past dannedd a dillad. Mae’r darnau bach yma o blastig yn cael eu cario gan y moroedd a’u gwasgaru ar hyd draethau ac arfordiroedd. Mae’r darnau bach yma yn fygythiad gwirioneddol i greaduriaid megis pysgod,adar a morfilod sydd yn bwyta plancton. Dros gyfnod o amser fe fydd lefelau o blastig yng nghyrff y creaduriaid yn eu llygru,eu gwenwyno a’u lladd.

Mewn stori arall yn ystod mis Ebrill 2020 cafwyd adroddiadau bod rhai o’n hadar brodorol, megis mwyalchen, bronfraith a titw tomos las yn defnyddio mwy darnau o blastig er mwy leinio eu nythod yn hytrach na gweiriach a mwsogl. Nid ffenomena newydd wrth gwrs yw gweld plastig mewn nythod adar. Mewn ardaloedd amaethyddol flynyddoedd yn ôl roedd hi’n gyffredin gweld cordyn bêls wedi ei blethu i mewn i’r nyth yn enwedig nythod brain a phiod. Mae un peth yn sicr mae plastig yn gallu bod yn fygythiad i’n cynefinoedd a’n hamgylchedd ac mae’n syndod sut mae creaduriaid unai yn cael eu heffeithio ganddo neu yn gallu manteisio arno.

Enw llafar gwlad ar yr iâr ddŵr yw iâr fach yr hesg sydd yn adlewyrchiad o’i chynefin. Tybed yn wir a daw y dydd pan y’i gelwir yn iâr fach y plastig Duw a’n gwaredo. Tybed beth sydd yn mynd trwy ei meddwl wrth iddi blethu plastig yn rhan o’i nyth?

   

The Society is indebted to Dewi Lewis for writing this article, the third in what will hopefully be a monthly series, and to Owain Lewis for providing the introduction in English.