Dewi Lewis has written another article in Welsh for the Society’s website.

Camouflage on the Canal

Wildfowl nest near and on waterways including the Swansea Canal and face a fearsome array of predators and other threats. These range from foxes to mankind. They use camouflage and even sleep with one eye open (to cope with us?).

CUDDLIW

Un o’r rhywogaethau sydd yn nythu yn agos iawn i’r gamlas yw yr hwyaden wyllt(Mallard). Mae’n siwr bod nifer o gerddwyr wedi sylwi ar deuluoedd o gywion a’r fam yn arnofio ar y gamlas.

Un peth angenrheidiol i rywogaethau sydd yn nythu ar y ddaear yw cuddliw. Yn ystod mis ebrill sylwais ar blu brown wrth droed coeden dderwen. Yr argraff cyntaf oedd mai ffesant wedi ei lladd oedd y plu. Yna wrth edrych ar y plu gyda sbienddrych daeth yn amlwg mai iâr hwyaden wyllt oedd y plu. Roedd hi yn eistedd yn hollol llonydd ar ei nyth. Mae gan yr iâr y gallu i gysgu gydag un lygad ar agor sy’n caniatau i un hemisffer yr ymenydd aros yn effro tra bod yr hanner arall o’r ymenydd yn cysgu. Gelwir hyn yn ymddygiad osgoi ysglyfaethu(predation-avoidance behaviour) Yn rhyfeddol roedd y nyth wedi ei adeiladu yn agos iawn i lwybr cyhoeddus lle roedd degau o bobl yn troedio yn ddyddiol. Yn ddiarwybod i’r cerddwyr roeddynt yn troedio yn agos iawn i’r nyth. Bûm yn pryderu am y nyth y byddai efallai yn cael ei reibio gan anifail. Un bore pan ddychwelais i edrych ar y nyth sylwais bod symudiad amlwg o’i gwmpas.Unwaith eto trwy ddefnyddio sbienddrych daeth hi’n amlwg bod y cywion wedi deor. Roedd wyth neu naw o gywion bywiog o gwmpas y nyth a’r fam i weld yn hapus ei byd. Y dasg nesaf fyddai cael y cywion i’r dŵr. Fel arfer bydd y cywion yn aros o gwmpas y nyth am oddeutu deg awr cyn mentro neu eu gorfodi i fynd i’r dŵr. Pan ddychwelais y bore canlynol roedd y nyth yn wag a’r cywion wedi cyrraedd y dŵr a nofio ymaith.Fel arfer bydd hwyaden wyllt yn dodwy rhwng wyth a thri ar ddeg o wyau.Mae’r cywion yn hunan-ymborthol (precocial) ar eu geni a’r gallu i nofio yn reddfol iddynt. Fel arfer fe fydd yr hatsiad o gywion yn aros fel uned deuluol,gyda’r fam am sawl wythnos. Yn anffodus nifer bychan iawn o’r cywion fydd yn goroesi. Yn ystod y dyddiau cyntaf mae’r cywion yn fregus iawn a nifer ohonynt yn cael eu bwyta gan greaduriaid eraill. Gelynion pennaf y cywion yw adar ysglyfaethus,brain,cadno a physgod. Mewn rhai ardaloedd mae poblogaethau o’r hwyaden wyllt yn cael eu hystyried yn bla ac yn gallu creu llygredd dŵr mewn llynoedd lle mae carthion yn casglu. Yn ein hardal ni yma yng Nghwm Tawe mae’r hwyaden wytllt yn rywogaeth eithaf cyffredin gyda’r niferoedd yn cynnyddu yn y gaeaf.Gellir eu gweld mewn afonydd, camlesi, nentydd a llynoedd. Gall adar sydd yn aros ar lynoedd neu gamlesi ddod yn adar reit ddof wrth iddynt ddod i arfer gyda phobl. Yn aml iawn dyma’r hwyaden fydd yn falch iawn o gael bara i’e fwyta. Mae’r adar sydd yn aros yn agos i aberoedd ac ar yr arfordir tipyn mwy swil ac ofnys. Ceir heidiau sylweddol o hwyiaid gwyllt ar ein haberoedd yn ystod y gaeaf. Y bygythiad i’r hwyiaid yma yw dyn. O’r holl hwyiaid gwyllt ym Mhrydai yr hwyaden wyllt sydd yn fwy tebygol o gael ei saethu gan helwyr. Mae’n rhyfeddol meddwl yr ymdrech mae’r iâr yn wneud er mwyn magu teulu a bod y dyfodol yn ansicr. Mae natur yn hollol ryfeddol.

 Ducks1  Ducks2

The Swansea Canal Society is extremely grateful to Dewi Lewis for writing this piece and Owain Lewis providing the introduction. We are further indebted to them both for granting permission for the article to be reproduced.