Bronwen Y Dŵr (Dipper)

Dim ond yn achlysurol bydd bronwen y dŵr (Dipper) i’w weld ar y gamlas. Yn ystod y gwanwyn mae’r siawns gorau o weld yr aderyn oherwydd bydd yn defnyddio safleoedd carreg nadd ar gyfer nythu. Mae sawl adeiladwaith o garreg nadd i’w cael ar hyd y gamlas ond nid yw pob un yn addas ar gyfer bronwen y dŵr. Aderyn cymharol fychan ei faint yw bronwen y dŵr gyda choesau a chynffon byr. Brown tywyll sydd bron yn ddu yw’r pluf ar y cefn a’r fron yn wyn a’r bol yn goch-frown. Oherwydd bod yr adenydd yn fyr mae hedfaniad bronwen y dŵr yn drawiadol. Nodwedd amlwg yr aderyn yw’r arferiad o ‘bobio’ tra’n sefyll ar garreg yng nghanol afon. Mae’r gallu ganddo i blymio o dan y dŵr a thra oddi tan y dŵr mae haen denau o aer yn ffurfio o gwmpas y plu i’w hamddiffyn. Er eu bod yn gallu plymio o dan y dŵr nid oes traed gweog ganddynt. Yn hynny o beth maent yn debycach i adar y tir nag adar dŵr. Mae lefelau uchel o haemoglobin yn eu gwaed sydd yn eu galluogi i aros o dan y dŵr am gyfnodau o hanner munud a mwy. Mae llygaid yr aderyn hefyd wedi eu haddasu fel eu bod yn gallu gweld ar y tir ac o dan y dŵr. Ar y pig ceir fflapiau i gau’r ffroenau rhag i unrhyw ddŵr fynd i mewn i’r corff. Mae bronwen y dŵr yn aderyn gwirioneddol o ryfeddol ac rydym yn ffodus i gael eu gwylio ar stepen y drws ar y gamlas.

Bydd bronwen y dŵr yn chwilio am fwyd ar hyd nentydd ac afonydd sydd yn llifo yn gryf. Weithiau byddent yn aros ar garreg wrth yml y dŵr ac ar adegau eraill yn plymio yn gyfan gwbl o dan y dŵr. Pryfetach a thrychfilod yw eu prae pennaf yn enwedig cylion(Blackflies) a phryf pric(Caddis-fly).

Bydd bronwen y dŵr yn nythu yn gynnar yn y flwyddyn.Os yw’r tywydd yn ffafriol byddent yn nythu mor gynnar a mis Chwefror. Yn ystod y tymor nythu bydd y pâr yn cadw at eu tiriogaeth. Mae’n bwysig bod safle nythu diogel, safle i glwydo a chyflenwad da o fwyd. Mae’r nyth ar siâp crwn fel pêl. Bydd y tu allan wedi ei adeiladu gyda mwsogl a’r tu mewn wedi ei leinio gyda gwair, dail a gwreiddiau. Bydd y twll mynediad fel arfer yn cael ei osod ar yr ochr. Safleoedd arferol i adeiladu nyth yw ar silff mewn gwaith carreg neu geulan, mewn hollt neu gilfach naturiol o dan pont neu mewn hen beipen os yw yn ddigon mawr. Fel arfer bydd pum neu chwech o wyau yn cael eu dodwy a’r cywion yn deor mewn 17 o ddyddiau. Dim ond yr iâr fydd yn deor yr wyau ond unwaith daw’r cywion fe fydd y ddau riant yn bwydo’r cywion. Wedi deor bydd y cywion yn gadael y nyth ar ôl tua ugain niwrnod. Mewn pythefnos ar ôl gadael y nyth bydd y cywion yn hollol annibynnol o’r rhieni. Bronwen y dŵr hynaf ar gofnod yw aderyn a oroesodd am ddeng mlynedd.

Wrth i chi gerdded y gamlas a glan yr afon Tawe gwrandewch allan am alwad bronwen y dŵr. Mae’r alwad fel cwiban uchel sydd i’w chlywed uwchben sŵn llif yr afon. Mae dgan fronwen y dŵr gân swynol iawn sydd i’w chlywed yn gynnar iawn yn y flwyddyn. Maent hefyd yn cyfathrebu drwy ddefnyddio eu cyrff a ‘bobio’ o gwmpas. Dyna paham mae’r fron wen mor amlwg fel eu bod yn gallu cyfathrebu â’u gilydd. Y fron wen hefyd sydd yn rhoi iddo yr enw Cymraeg bronwen y dŵr.

 Dipper1  Dipper2

Mae’r Gymdeithas yn ddiolchgar iawn i Dewi Lewis am barhau i ysgrifennu’r erthyglau difyr hyn.